Өзектілігі.
Бұрынғы Семей сынақ полигоны (ССП) жерлерінің радиоэкологиялық ахуалын анықтау мақсатында, сондай-ақ оның ластанбаған бөлігін тиімді пайдалану үшін 2008 жылдан 2021 жылға дейін Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы (ҚР ҰЯО) ССП зерттеу бойынша Қазақстан тарихындағы ең ауқымды жұмыстарды-оның аумағын кешенді экологиялық қарап-зерттеуді орындады. Жұмыстардың нәтижелері Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АТЭХАГ) сарапшыларының мойындауына ие болды, олар оның дұрыстығы, қорытындылар мен ұсынымдардың орындылығы дәрежесін жоғары бағалады және тиісті қорытынды берді. Нәтижесінде шектеуге жататын және шартты түрде таза аумақтар-шаруашылық айналымға беруге жарамды нормативтен тыс ластанған жерлер айқындалды. 2023 жылғы 5 шілдеде «Семей ядролық қауіпсіздік аймағы туралы» № 16-VIII ҚРЗ Заңына қол қойылды, оның ережелерінде полигонның ластанған учаскелерінде ядролық және радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және полигонның жарамды жерлерін шаруашылық айналымға беру үшін жағдайлар жасау көзделген.
Осы бағдарламаның мақсаты кешенді экологиялық қарап-зерттеудің қисынды жалғасы болып табылады және халықтың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін халық-шаруашылық айналымға беру жоспарланып отырған учаскелерде орналасқан бұрынғы ССП аумағының жер ресурстары мен су объектілерін орнықты басқарудың ғылыми-қолданбалы негіздемесін әзірлеу болып табылады.
Бағдарлама шеңберіндегі зерттеулер геохимиялық ізденістерді, су объектілерін зерттеуді, сондай-ақ экотоксикологиялық және медициналық-биологиялық зерттеулер жүргізуді қамтиды. Бұл ретте табиғи радионуклидтер мен ауыр металдар құрамының жаңа деректерін алуға, су пайдалану объектілерінің эпидемиологиялық құрамына және зерттеуі ССП бұрын жүргізілген кешенді экологиялық зерттеп-қарауға кірмеген жергілікті тұрғындардың мутагенез деңгейіне ерекше назар аударылатын болады. Алынған нәтижелер және ҚР ҰЯО бар орасан зор ғылыми негіз радионуклидтермен ластанған табиғи жүйелерді басқарудың, бағалаудың және картаға түсірудің ғылыми-әдіснамалық негіздерін әзірлеуге бағытталатын болады. Ол үшін жерді «Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер» санатына ауыстыру мәселесін әкімшілік-құқықтық шешу жөніндегі ұсынымдардың негізіне жататын, халықтың радиациялық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің стратегиялық маңызды мемлекеттік міндетіне сәйкес келетін, сондай-ақ Семей ядролық қауіпсіздік аймағының шекараларын айқындау кезінде қосымша негіздеме болатын бұрынғы полигон аумақтарының әртүрлі масштабтағы бағалау-қолданбалы карталары әзірленіп, құрылатын болады. Алғаш рет халық-шаруашылық айналымға беру жоспарланып отырған учаскелерде орналасқан бұрынғы Семей сынақ полигоны аумағының жер ресурстары мен су объектілерін тұрақты басқару жөніндегі Web-қосымша әзірленіп, құрылатын болады. Бұл электрондық ресурс осы мәселеге арналған барынша ауқымды ақпаратты қамтитын, оның болуы әлеуметтік тұрғыда елеулі әсер ететін, радиофобияны төмендететін және өңірдің экономикалық тартымдылығын арттыратын жалғыз платформа болады. Бұл ретте бұрынғы полигон аумағындағы табиғи объектілердің халыққа теріс радиациялық әсер етуін барынша азайту жөніндегі ұсынымдарды әзірлеу және олардың тиімділігін, сондай-ақ бұрынғы полигон аумағында немесе іргелес аймақта өндірілетін мал шаруашылығы өнімдерінің ластануының ықтимал қатерлерін барынша азайту жөніндегі іс-шаралардың тиімділігін бағалау елеулі әлеуметтік және экономикалық әсерді қамтамасыз етеді, ұлттық және халықаралық масштабтағы экологиялық ғылымның дамуына оң әсер етеді.
Бағдарламаның мақсаты-Халықтың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін, халық-шаруашылық айналымына беру жоспарланып отырған учаскелерде орналасқан бұрынғы Семей сынақ полигоны аумағының жер ресурстары мен су объектілерін орнықты басқарудың ғылыми-қолданбалы негіздемесін әзірлеу.
Күтілетін нәтижелер
Тура нәтижелер:
– ғылыми есептер, бағалау-картографиялық модельдер сериясы, ғылыми мақалалар және құрылған Web-қосымша нысанында іске асырылатын халықтың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін, халық-шаруашылық айналымға беруге жоспарланған учаскелерде орналасқан бұрынғы Семей сынақ полигоны аумағының жер ресурстары мен су объектілерін орнықты басқарудың ғылыми-қолданбалы негіздемесі;
– бұрынғы Семей полигонының аумағындағы табиғи объектілердің халыққа теріс радиациялық әсерін азайту бойынша ғылыми-негізделген іс-шаралар әзірленді;
– ҚР жер пайдалану және жерге орналастыру саласындағы мемлекеттік, қоғамдық және басқару құрылымдары үшін халыққа радиациялық әсер ету қатерінің деңгейін төмендетуге мүмкіндік беретін бағалау картографиялық модельдері әзірленді, ауыл шаруашылығы мақсаттарында жерлерді қауіпсіз игеруге мүмкіндік береді, бұл Қазақстан Республикасының азық-түлік міндеттерін шешуге ықпал етеді.
Соңғы нәтиже:
Аталған бағдарламаны жүзеге асыру нәтижесінде ССП табиғи объектілерге теріс радиациялық әсерді барынша азайту жөніндегі ұсынымдар және оның аумағында немесе іргелес аймақта тұратын халыққа ықтимал қатерлерді барынша азайту жөніндегі іс-шаралар әзірленетін болады, халық-шаруашылық айналымға беру жоспарланған учаскелерде орналасқан бұрынғы Семей сынақ полигоны аумағының жер ресурстары мен су объектілерін тұрақты басқару жөніндегі Web-қосымша құрылды. Бағдарламаның нәтижелері ССП аумағындағы қоршаған ортаның ахуалын жақсартуға ықпал етеді және сол арқылы халық шаруашылығында жер ресурстары мен су экожүйелерін пайдалану қарқындылығын арттырады.
Экономикалық әсер. Бағдарламаны орындау барысында алынған материалдар ССП аумағында жер ресурстарын тиімді пайдалануды қамтамасыз етеді және болашақта жер және су ресурстарын қауіпсіз пайдалану үшін ауыл шаруашылығы саласының ғылыми негізделген дамуын қамтамасыз етеді. Халық денсаулығына келетін қатерлерді азайту жөніндегі іс-шаралар еңбек өнімділігін арттырады, осылайша, индустрияның өсуі үшін табысты ұлғайтуға мүмкіндік береді.
Экологиялық әсер. Бағдарламаны іске асыру барысында қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралар – жер және су объектілеріне радиациялық әсерді азайту, халық денсаулығына радиациялық қатерді азайту үшін ұсынымдар әзірленеді және жүргізіледі, сондай-ақ алынған нәтижелер ауыл шаруашылығы табиғатын пайдалану үшін жер және су ресурстарын ұтымды пайдалануды; ССП және оған іргелес аудандар аумағында биоәртүрлілікті сақтауды қамтамасыз етеді.
Әлеуметтік әсер. Осы бағдарламаның зерттеу нәтижелері халықтың әлеуметтік ортасын жақсартуға және өмір сүру сапасын арттыруға, денсаулыққа қатерін азайту және ауыл шаруашылығы жерлерінің өнімділігін жақсарту арқылы өмір сүру ұзақтығын арттыруға мүмкіндік береді.
Алынған нәтижелердің нысаналы тұтынушылары: мемлекеттік органдар; қоршаған ортаның ластану проблемаларымен және олардың салдарымен айналысатын қазақстандық ғылыми ұйымдар; ЖОО; медициналық мекемелер; мемлекеттік республикалық және аумақтық басқару құрылымдары; қоғамдық ұйымдар, қоршаған ортаны қорғау, экология саласындағы сарапшылар. Жаһандық ауқымда атом энергетикасын дамытатын және ядролық отын циклі кәсіпорындарының (Жапония, Ресей, Украина, Беларусь) немесе ядролық сынақтар жүргізу салдарынан қолайсыз радиациялық жағдайы бар аумақтардың (Қазақстан, Ресей, АҚШ, Қытай, Франция) қызметінің қолайсыз салдары бар мемлекеттер әлеуетті тұтынушылар бола алады.
Бағдарламаны іске асыру нәтижесінде келесілер қамтамасыз етілетін болады:
1) Бағдарламаның ғылыми бағыты бойынша Web of Science деректер базасында импакт-фактор бойынша 1 (бірінші), 2 (екінші) және (немесе) 3 (үшінші) квартильге енетін ғылыми басылымда рецензияланатын кемінде 5 (бес) және (немесе) Scopus деректер базасында CiteScore бойынша процентилі бар кемінде 50 (елу) мақала және (немесе) шолу жариялау.
2) ҒЖБСҚК ұсынған журналдарда 7 (жеті) мақала жариялау.
3) Шетелдік және (немесе) қазақстандық баспаларда 1 (бір) монография немесе оқу құралын жариялау;
4) Шетелдік патенттік бюролардан (еуропалық, американдық, жапондық) кемінде 1 (бір) патент немесе Derwent Innovations Index (Web of Science, Clarivate Analytics) деректер базасына енгізілген кемінде 1 (бір) шетелдік немесе халықаралық патент немесе Қазақстан Республикасының Ұлттық зияткерлік меншік институтында тіркелген кемінде 3 (үш) зияткерлік меншік объектісін алу.
ҒЗЖ негізгі нәтижелері
Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері бойынша 2023 жылы 4 міндет бойынша келесі нәтижелер алынды:
Міндеті: «Бұрынғы Семей сынақ полигонының аумағында геохимиялық зерттеулер жүргізу»
ССП ауыр металдармен және радионуклидтермен ластануының қолда бар деректеріне талдау жүргізілді. Қазіргі уақытта ССП аумағында қоршаған орта объектілерінің радиациялық ластануы және ішкі және сыртқы сәулеленудің қалыптасуы тұрғысынан 137Cs, 90Sr, 239+240Pu, 241Am, сондай-ақ суда 3H ең маңызды болып саналатыны анықталды. Радионуклидтермен ластану көздері анықталды. ССП аумағындағы (сынақ алаңдарынан тыс) күндізгі беттегі радиоактивті жағдайдың қалыптасуына негізгі үлесті атмосфералық ядролық сынақтар қосты. Полигон шекараларында және іргелес аумақтарда 300 астам кен көріністері, сондай-ақ 30 жуық пайдалы қазбалар кен орындары бар екені анықталды. Топырақта ауыр металдар мен улы элементтердің жоғары құрамы «Дегелең» алаңы мен іргелес учаскелер үшін белгіленген. Алынған деректер ССП геохимиялық ерекшеліктерін барынша егжей-тегжейлі зерделеуге, оның ішінде уақыт пен кеңістіктегі зерттелетін элементтер шоғырлануының өзгеру динамикасын анықтауға және зерттелетін учаскелерді ластану түрі мен деңгейі бойынша аймақтарға бөлуді жүргізуге негізделетін болады.
Міндеті: «Бұрынғы Семей сынақ полигонының аумағында да, жақын маңдағы аймақтарда да орналасқан су объектілерін зерттеу»
ССП аумағында да, жақын маңдағы аймақтарда да орналасқан су объектілеріне қатысты қолда бар деректерді талдау негізінде 265 жуық су объектілері анықталды, олар өз кезегінде қолданыстағы не әлеуетті су пайдалану объектілері болып табылады. Шартты «фондық» аумақтарда ауыз су үшін СД мәнінен асатын мөлшерде жасанды радионуклидтердің болуы тіркелмеген, алайда 7 ұңғыманың суында 20-дан 110 БК/кг-ға дейінгі диапазондағы 3Н құрамы бойынша сандық мәндер тіркелген, бұл Шығыс Қазақстан облысының су объектілерінің суындағы «фондық» шоғырланудан асады, бірақ СД 1-2 есе төмен. Сондай-ақ, 3Н «Дегелең» алаңының бұлақтары суларының негізгі ластаушысы радионуклид болып табылады, орташа алғанда СД бірнеше есеге асады. Бұл ретте 90Sr сандық мәндері Қарабұлақ, Ұзынбұлақ, Тоқтакүшік және Байтілес бұлақтарының суларында тіркелген, 137Cs мен 239+240Pu құрамы-пайдаланылатын аппаратуралық-әдістемелік қамтамасыз етудің анықтау шегінен төмен (<0,01 және <0,4×10-3 Бк/кг, тиісінше). Белгілі бір химиялық көрсеткіштер бойынша (қаттылық, минералдану дәрежесі, Cl-, SO42-) кейбір су объектілерінің сулары шаруашылық-ауыз су мақсатында пайдалануға жарамсыз екені анықталды.
Міндеті: «Экотоксикологиялық және медициналық-биологиялық зерттеулер жүргізу»
Радионуклидтердің зерттелетін өсімдік түрлерінде жинақталуы шалғынды биогеоценоз жағдайында кең ауқымда өзгеретіні анықталды. 90Sr Жк мәндерінің диапазоны бір ретті, 137Cs -үшке дейін жетеді. 241Am Жк бағалау мәндері орта есеппен оннан аспайды, 239+240Pu Жк 0,0001-ден 0,01-ге дейін. Дала экожүйелері үшін радионуклидтердің өсімдіктерде жинақталуы да жоғары өзгергіштікпен сипатталады. Орташа алғанда, барлық қарастырылған радионуклидтердің өсімдіктерде минималды жинақталуы жер үсті сынақтары тікелей жүргізілген эпицентрде байқалады, ары қарай жақын радиоактивті түсулердің «іздері» бойынша және шартты «фондық» аумақтарда ұлғаяды. «Дегелең» алаңындағы өсімдіктердегі 3Н құрамының мөлшерлік деректері 41 кБк/кг, Шаған өзенінің ауданында – 79 кБк/кг дейін жетеді. Радионуклидтердің жабайы жануарлардың ағзасына өту параметрлері негізінен тышқан тәрізді кеміргіштер мен кесірткелер үшін алынады, фаунаның басқа өкілдері бойынша – мәліметтер бірлі-жарым. Зерттеу критерийлеріне сәйкес келетін топты басты іріктеуді қалыптастыруға арналған елді мекен болып Саржал ауылы анықталды, ол Абай облысы, Абай ауданының Саржал ауылдық округінің жалғыз әкімшілік бірлігі. Микроядролық тестілеу әдістемесі анықталды.
Міндеті: «Радионуклидтермен ластанған табиғи жүйелерді басқарудың, бағалаудың және картаға түсірудің ғылыми-әдіснамалық негіздерін әзірлеу»
Радионуклидтермен ластанған табиғи жүйелерді басқарудың, бағалаудың және картаға түсірудің ғылыми-әдіснамалық негізін әзірлеу үшін қажетті бастапқы деректер анықталды. Полигон туралы толық көріністі сипаттайтын ГАЖ жобасының келесі тақырыптық блоктары (қабаттар жиынтығы) қабылданды: ССП және алаңдардың шекаралары; топография (топографиялық негіз, растрлық бейнелер); ядролық және басқа да сынақтар өткізілетін орындар; ССП шаруашылық қызмет; су объектілері; өсімдіктер; топырақ; геология; қоршаған орта объектілерінің радиациялық сипаттамалары; қоршаған орта объектілерінің басқа сипаттамалары. Бұрынғы полигон аумақтарының (137Cs және 241Am радионуклидтері үшін) және жекелеген сынақ алаңдарының («Сары-Өзен» үлгісінде) радионуклидті ластануының әртүрлі масштабты бағалау-қолданбалы карталары, сондай-ақ жылдық тиімді дозаны бөлу схемасы әзірленді. Халық-шаруашылық айналымға беру жоспарланған учаскелерде орналасқан бұрынғы Семей сынақ полигоны аумағының жер ресурстары мен су объектілерін тұрақты басқару жөніндегі Web-қосымшаны әзірлеу үшін қажетті деректер көлемі айқындалды.
Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері бойынша 2024 жылы 4 міндет бойынша келесі нәтижелер алынды:
Міндеті: «Бұрынғы Семей сынақ полигонының аумағында геохимиялық зерттеулер жүргізу»
ССП аумағына қатысты қолда бар геохимиялық деректерге талдау жүргізіліп, оның негізінде ауыр металдармен ластанудың ықтимал көздері анықталды. Топырақта ауыр металдар мен улы элементтердің жоғары шоғырлануының орын алуы «Тәжірибе даласы», «Дегелең», «Балапан», «Сары-Өзен» алаңдары үшін, сондай-ақ ӘРЗ сынау орындарында және іргелес учаскелерде белгіленген. Негізінен химиялық элементтердің жоғары мөлшері зерттелетін аумақта әртүрлі кенді түйіндердің оқшаулануына байланысты. Сондай-ақ, уақыт өте келе 241Am және 137Cs радионуклидтерінің шоғырлануының өзгеру динамикасы анықталды: 100 жыл ішінде топырақтың беткі қабатындағы 241Am белсенділігі шамалы (шамамен 15%), 137Cs шамамен 10 есе төмендейді. Кеңістіктегі радионуклидтер шоғырлануының өзгеру динамикасы тұрғысынан, шайылмайтын су режимі жағдайында ядролық сынақтардан кейін қалған жасанды радионуклидтер мен радиоактивті ыдырау өнімдері негізінен топырақтың беткі көкжиектерінде жинақталып, топырақ бейініне терең енбейтіндігі анықталды: зерттелетін аумақтағы меншікті белсенділіктің максималды мәндері 0-5 см қабатта байқалады және 241Am – 88 %, 137Cs – 87%, 239+240Pu – 82% және 90Sr – 46% құрайды. Мәдени өсімдіктердің тамырларының негізгі бөлігі шоғырланған 0-20 см егістік топырақ қабатындағы радионуклидтердің мөлшері 241Am және 137Cs – 99%, 239+240Pu – 98% және 90Sr – 85% құрайды. Радионуклидтердің минималды шоғырлануы 20-30 см тереңдікте байқалады және 241Am және 137Cs – 1%, 239+240Pu – 2% және 90Sr – 15% құрайды. Сондай-ақ, кеңістіктегі радионуклидтердің шоғырлануының өзгеруін айқындау шеңберінде «Тәжірибе даласы» алаңында жүргізілген белгісіз сынақтан «Балапан» сынақ алаңының бағыты бойынша 241Am радиоактивті түсу ізі бойымен олардың таралуының бастапқы деректері алынды.
Міндеті: «Бұрынғы Семей сынақ полигонының аумағында да, жақын маңдағы аймақтарда да орналасқан су объектілерін зерттеу»
Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері бойынша қыстақтар мен жаздықтарда іріктелген ССП су пайдалану объектілерінің суы эпидемиологиялық және радиациялық құрамы бойынша ауыз су сапасының санитариялық-эпидемиологиялық талаптарына сәйкес келетіні анықталды. Химиялық құрамы бойынша, атап айтқанда минералдану деңгейі бойынша 26%, кермектілік дәрежесі бойынша – 24%, сульфаттардың құрамы бойынша – 36%, хлоридтердің құрамы бойынша – 10%, су пайдалану объектілерінің суы шаруашылық-ауыз су және мәдени-тұрмыстық су пайдалану қауіпсіздігі көрсеткіштерінің гигиеналық нормативтерінің талаптарына сәйкес келмейді. Шаған өзенінің әсер ету аймағындағы қоршаған ортаның қазіргі радиоэкологиялық жай-күйін зерттеу нәтижесінде өзеннің жер үсті суындағы 3Н құрамының максималды мәндері «Атом көлінен» 5 км қашықтықта тіркелгені анықталды, бұл бұрын жүргізілген зерттеулердің нәтижелеріне сәйкес келеді. Басқа техногендік радионуклидтердің құрамы негізінен ССП аумағында іріктелген су мен түбі шөгінділерінің сынамаларында ғана тіркеледі, ал полигоннан тыс іріктелген сынамаларда олардың құрамы анықтау шегінен төмен болады.
Міндеті: «Экотоксикологиялық және медициналық-биологиялық зерттеулер жүргізу»
Трофикалық буындардағы (өсімдіктер мен жануарларда) радионуклидтердің биоаккумуляциясының жаңа деректері алынды. «Ақтан-Берлі» алаңы үшін 241Am және 239+240Рu радионуклидтерінің құрамы абсолютті көп жағдайда пайдаланылатын аппаратуралық-әдістемелік қамтамасыз етуді анықтау шегінен төмен екені анықталды (<0,2 Бк/кг), 3Н (ТСВ және ОСТ) құрамы да мөлшерлік түрде анықталмаған (<8 Бк/кг). Өсімдіктердегі 90Sr меншікті белсенділік мәндерінің диапазоны <0,7-ден 6,7 Бк/кг-ға дейін (Жк орташа түрде 0,78±0,09, n=9), 137Cs – <0,6-дан 1,1 Бк/кг-ға дейін (Жк орташа түрде 0,020±0,002, n=4) өзгереді. «4» алаңында өсімдіктеріндегі 241Am меншікті белсенділігі 0,25-тен 2,05 Бк/кг-ға дейін, 137Cs – 0,50-ден 1,0 Бк/кг-ға дейін, 90Sr – 7,6-дан 4700 Бк/кг-ға дейін, 239+240Pu – 0,26-дан 9,4 Бк/кг-ға дейін; Жк мәндері 137Cs – 0,0084-тен 0,035-ке дейін, 90Sr – 0,17-ден 0,75-ке дейін, 239+240Pu – 0,0023-тен 0,068-ге дейін өзгереді, ал Жк жалғызілік мәні 241Am – 0,034 құрайды. Жануарлардағы радионуклидтердің биоаккумуляциясының кейбір мөлшерлік деректері де алынды. ССП-да мекендейтін зерттелген жабайы жануарлардың тіндеріндегі, мүшелеріндегі және асқазан-ішек жолдарының құрамындағы 137Cs радионуклидінің үлестік белсенділігі 1-23 Бк/кг, 90Sr – 0,26-5600 Бк/кг шегінде өзгереді. 241Am және 239+240Pu изотоптарының үлестік белсенділігі пайдаланылатын аппаратуралық-әдістемелік қамтамасыз етудің ең аз анықталатын белсенділігінен аспайды. Жергілікті тұрғындардағы мутагенез деңгейін анықтау үшін сауалнама нәтижелері және мақсатты жасушалардың микро ядролық сынағының бастапқы нәтижелері алынды. Қарауыл ауылының тұрғындары үшін микро ядролардың орташа жиілігі анықталды, ол 1000 бинуклеарлы жасушаға 9,82±0,69 құрайды, Саржал ауылының тұрғындары үшін 1000 бинуклеарлы жасушаға 18,41±1,45 құрайды.
Міндеті: «Радионуклидтермен ластанған табиғи жүйелерді басқарудың, бағалаудың және картаға түсірудің ғылыми-әдіснамалық негіздерін әзірлеу»
СО2-газ алмасу нәтижесінде аймақтық топырақ бетінен көміртегі ағынын алдағы мөлшерлік бағалау шеңберінде жүргізілген барлау зерттеулері, бұл СО2-газ алмасу немесе «топырақтың тыныстауы» аймақтың маусымдық ауа-райы мен климаттық жағдайларымен және вегетациялық маусымның әрбір нақты кезеңінің гидротермиялық режимінің ерекшеліктерімен анықталатынын көрсетті. Фондық қою қызғылт топырағының СО2-газ алмасуына жүргізілген зерттеулер де айқын маусымдық динамиканы анықтады. СО2-газ алмасуды анықтайтын маусымдық шектеуші экологиялық факторлардың ішінде топырақтың жоғарғы қабатының температурасына сенімді корреляциялық байланыс орнатылады.
Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері бойынша 2025 жылы 4 міндет бойынша мынадай нәтижелер алынды:
Міндеті: «Бұрынғы Семей сынақ полигонының аумағында геохимиялық зерттеулер жүргізу»
Геохимиялық зерттеулердің нәтижелері алынды. Радионуклидтермен және ауыр металдармен ластану көздерін қалыптастыру механизмдері анықталды. Радионуклидтердің микроагрегаттық фракциялар бойынша таралуын қалыптастыруға жауапты негізгі механизмдер ретінде «топырақ-су» жүйесіндегі сорбциялық процестер анықталды, бұл бөлшектер мөлшерінің азаюымен радионуклидтердің жинақталуының ұлғаюына және радионуклидтердің мөлшері жоғары және біркелкі органикалық заттектердің түзілуіне, сорбциялық процестердің тән белгілерінің нивелирленуіне әкеледі. Зерттелетін аумақтың ауыр металдармен ластану көздерінің қалыптасуы аймақтың геохимиялық ерекшеліктеріне байланысты. Уақыт пен кеңістікте радионуклидтер мен ауыр металдар шоғырлануының өзгеру динамикасы анықталды. Радионуклидтердің жер үсті сынауларының іздеріндегі құрамы жарылыс эпицентрінен, сондай-ақ іздің ортасынан периферияға дейінгі арақашықтық ұлғайған сайын азаятыны анықталды. Кеңістіктегі таралу ерекшеліктері Be, Mg, Al, V, Cr, Mn, Fe, Co, Ni, Cu, Zn, Sr, Mo, Cd, Cs, Ba, Pb, U химиялық элементтері үшін анықталған. Зерттелетін аумақты ластану түрі мен деңгейі бойынша аймақтарға бөлу негізінде Cr, Cd және Pb ең жоғары шоғырлануы ССП-ның солтүстік бөлігіне, Mn, V және Mo оңтүстік және оңтүстік-шығыста көбірек сәйкес келетіні анықталды. Табиғи радионуклидтердің салыстырмалы түрде жоғары шоғырлануы зерттелетін аумақтың батыс және орталық бөлігінде байқалады, 40K радионуклид солтүстікте де тіркелген. 241Am, 137Cs, 90Sr және 239+240Pu радионуклидтерінің радиоактивті ластану аймақтары негізінен Семей ядролық қауіпсіздік аймағына толығымен енген жердегі ядролық сынақтардан радиоактивті түсу іздерімен шектелген.
Міндеті: «Бұрынғы Семей сынақ полигонының аумағында да, жақын маңдағы аймақтарда да орналасқан су объектілерін зерттеу»
Бұрынғы полигон аумағында да, жақын маңдағы аймақтарда да орналасқан су объектілерін зерттеу нәтижелері алынды. ССП су пайдалану объектілерінің суы радиациялық және эпидемиологиялық құрамы бойынша ауыз су сапасының санитарлық-эпидемиологиялық талаптарына сәйкес келетіні анықталды. Судың химиялық құрамын талдауға сәйкес, су пайдалану объектілері суларының 26% – минералдану деңгейі бойынша, 24% – қаттылық дәрежесі бойынша, 36% – сульфаттардың құрамы бойынша, 10% – хлоридтердің құрамы бойынша шаруашылық-ауыз су және мәдени-тұрмыстық су пайдалану қауіпсіздігі көрсеткіштерінің гигиеналық нормативтеріне сәйкес келмейді (оның ішінде Жаманқұдық және Плохотников жаздықтарының суы). Шаған өзенінің әсер ету аймағындағы қоршаған ортаның қазіргі радиоэкологиялық жағдайына сипаттама алынды. Жүргізілген радионуклидтік талдау нәтижелері бойынша өзеннің жер үсті суындағы 3Н құрамының ең жоғары мәндері «Атом» көлінен және ССП шекарасына дейін 5 км ауданда тіркелгені анықталды, бұл бұрын жүргізілген зерттеулердің нәтижелеріне сәйкес келеді. 137Cs, 241Am және 239+240Рu техногендік радионуклидтердің құрамы негізінен ССП аумағында іріктелген су, түбіндегі шөгінділер мен өсімдіктердің сынамаларында ғана тіркеледі. 90Sr құрамының мөлшерлік мәндері судың, түптік шөгінділер мен өсімдіктердің барлық іріктелген үлгілерінде Қазақстан Республикасының нормативтерінен аспайтын деңгейде тіркеледі.
Міндеті: «Экотоксикологиялық және медициналық-биологиялық зерттеулер жүргізу»
Экотоксикологиялық және медициналық-биологиялық зерттеулердің нәтижелері алынды. Өсімдіктердегі радионуклидтердің биоаккумуляциясының алынған деректерін талдау және жалпылау негізінде «Сары-Өзен» алаңында 241Am, 137Cs, 90Sr және 239+240Pu радионуклидтерінің Жк мәндері әскери ұңғымалардың жанында іріктелген жер үсті өсімдіктері үшін кең ауқымда өзгеретіні анықталды. Жк 241Am (0,00068-0,093) және Жк 90Sr (0,012-4,7) мөлшерлік мәндерінің диапазоны – 2 есе, Жк 137Cs (0,00031-0,18) және 239+240Pu (0,00013-0,61) – 3 есені құрайды. Бұл ретте барлық зерттелетін радионуклидтердің Жк ең жоғары мәндері жер беті деформацияланбаған ұңғымалар маңындағы аумақ үшін, ал төмен мәндер – сумен толған қазаншұңқыры бар ұңғымалар маңындағы учаскелер үшін белгіленеді. Бұл жағдайда 90Sr радионуклиді жағалаудағы су өсімдіктерінде, 239+240Pu-жердегі өсімдіктерде көбірек жиналады. ӘРЗ сынақ орындарында («4» алаңы) Жк орташа арифметикалық мәндері 90Sr үшін 2,2±0,82 және 239+240Pu үшін 0,051±0,039 құрады. Жалпы, «4» және «Ақтан-Берлі» алаңдары үшін бағдарлама шеңберінде алынған зерттелетін радионуклидтердің Жк мәндері ССП шартты «фондық» аумақтары үшін мәндерге сәйкес келеді, бұл ретте Жк 137Cs және 90Sr АТЭХАГ деректері бойынша жайылымдар үшін алынған мәндерден төмен ретке, ал Жк 239+240Pu – жоғары. Жануарлардағы радионуклидтердің биоаккумуляциясын бағалау шеңберінде ССП жануарлар әлемінің радиоэкологиялық жай-күйін сипаттайтын жаңа деректер алынды. Радионуклидтердің дала тышқандарының ағзасына (Apodemus agrarius) әртүрлі ССП объектілерінде ауысу параметрлері (CRағз-топырақ) есептелген. Дала тышқандары үшін crorg-топырақ радионуклидтерінің максималды мәндері (Apodemus agrarius) 137Cs радионуклид үшін, ең кішісі 241Am изотопы үшін белгіленген. Тышқандарға арналған CRағз-топырақ радионуклидтерінің мәндерінің азаюы келесідей: 137Cs < 90Sr < 239+240Pu < 241Am. Кекілік (Perdix perdix) үшін CRтін-жем және CRағз-жем 90Sr радионуклидтік мәндері де есептелген, олар сәйкесінше 0,053 және 0,066 құрады. Ықтимал қатерлі аймақ аумағында тұру және шаруашылық қызметті жүргізу кезінде халыққа дозалық жүктемені бағалау орындалды. Мақсатты жасушалардың микро ядролық сынағында жергілікті популяциядағы мутагенез деңгейі анықталды. Алынған мәліметтер зерттелетін екі елді мекен арасындағы микроядролық жиіліктегі айырмашылықтарды көрсетеді: 1000 бинуклеарлық жасушаға Қарауыл ауылының тұрғындарында – 12,37±0,42, Саржал ауылының тұрғындарында – 13,38±0,38 мәнін құрайды, бұл соңғы айтылған елді мекенде неғұрлым айқын генотоксикалық жүктемені көрсетеді.
Міндеті: «Радионуклидтермен ластанған табиғи жүйелерді басқарудың, бағалаудың және картаға түсірудің ғылыми-әдіснамалық негіздерін әзірлеу»
Радионуклидтермен ластанған табиғи жүйелерді басқарудың, бағалаудың және картаға түсірудің ғылыми-әдіснамалық негіздері әзірленді. Бұрынғы полигон аумақтарының әртүрлі масштабты бағалау-қолданбалы карталары, оның ішінде жерді «ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер» санатына ауыстырудың әкімшілік-құқықтық шешімі бойынша негіз болатын табиғи жемшөп алқаптарының геоботаникалық картасы салынды. Бұрынғы полигон аумағындағы табиғи объектілердің халқына теріс радиациялық әсерді барынша азайту жөніндегі негізгі ұсынымдарға ССП сынақ алаңдарының аумағында орналасқан радиоактивті-ластанған учаскелерге ауыл шаруашылығы жануарларының енуін шектеу және мал шаруашылығы өнімдерінде негізгі доза түзетін радионуклидтер құрамының рұқсат етілген деңгейлерінен асып кетуі мүмкін радионуклидті ластану учаскелерін аймақтарға бөлу үшін топырақ жамылғысының радионуклидтік ластануының шекті параметрлерін пайдалану жатады. Әзірленген ұсыныстар мен іс-шаралардың тиімділігін бағалау 137Cs, 90Sr, 239+240Pu және 241Am үшін өндірілетін мал шаруашылығы өнімдерінің (қой еті, жылқы еті, сиыр еті және сиыр сүті) негізгі доза түзетін радионуклидтердің бұрынғы полигон аумағында және СЯҚА шекарасынан тыс іргелес аймақта ластану қаупі жоқ екенін көрсетті. Халық-шаруашылық айналымға беру жоспарланған учаскелерде орналасқан бұрынғы Семей сынақ полигоны аумағының жер ресурстары мен су объектілерін тұрақты басқару жөніндегі Web-қосымша құрылды. Далалық зерттеулер мен ГАЖ технологияларының нәтижелерін бір интерфейсте біріктіретін, деректерді жылдам сүзуге, оларды аңыздар бойынша түсіндіруге және аумақтарды пайдалану бойынша негізделген шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін бірыңғай платформа әзірленді. Ашық стек архитектурасы масштабталуды, тасымалдануды және одан әрі дамуды қамтамасыз етеді – жаңа қабаттарды қосудан бастап қосымша деректер көздерін біріктіруге дейін. Радиациялық және экологиялық қауіпсіздік шараларын насихаттау және бағдарламаның ғылыми нәтижелерін енгізу бойынша семинарлар, конференциялар, тренингтер өткізілді.
Бағдарламаның міндеттерін іске асырудың барлық кезеңінде КОКНВО ұсынған журналдарда 7 (жеті) мақала, Web of Science деректер базасында импакт-фактор бойынша 1 (бірінші), 2 (екінші) және (немесе) 3 (үшінші) квартильге кіретін бағдарламаның ғылыми бағыты бойынша рецензияланатын ғылыми басылымдарда 7 (жеті) мақала жарияланды және (немесе) Scopus дерекқорында CiteScore бойынша кемінде 50 (елу) процентилі бар, қазақстандық баспада 1 (бір) монография және 3 (үш) зияткерлік меншік объектісі бар. Нәтижелердің бір бөлігі конференцияларда ұсынылды: «Ядролық ғылымдар және технологиялар» V халықаралық ғылыми форумы (ҚР), «Сахаров оқулары – 2025: ХХІ ғасырдың экологиялық мәселелері» атты 25-ші халықаралық ғылыми конференция (Беларусь Республикасы), «Ломоносов – 2025» студенттерінің, магистранттарының және жас ғалымдарының XX халықаралық ғылыми конференциясы (ҚР), RAD 2025 (Черногория), «Семей сынақ полигоны: мұра және ғылыми-техникалық әлеуетті дамыту перспективалары» (ҚР) XI халықаралық конференциясы.